Column

De wortels van de Akkerwindestraat;

Een pleidoor voor ruimte voor maatschappelijke ondernemers in de wijk

Wie door de Arnhemse wijk Malburgen loopt, ziet de schitterende uiterwaarden en proeft de trotse pioniersgeest van de bewoners. Tegelijkertijd is het een wijk met uitdagingen zoals hardnekkige armoede, schulden en eenzaamheid. Midden in deze wijk, aan de Akkerwindestraat, bevindt zich een bijzonder maatschappelijk cluster bestaande uit Buro MLBRGN, Stichting Schone Straat Groene Buurt en huurdersorganisatie HOVAR.

Voor mijn masteronderzoek voor de opleiding Sociaal Ruimtelijk Transitiemanagement mocht ik zeven maanden lang nauw optrekken met deze bewoners en ondernemers die zich AkkerWinWin genoemd hebben. Mijn rol was die van een actieve transitiestrateeg die verbindingen legt. Ik leerde de kracht kennen van buurtbewoners en maatschappelijke ondernemers die niet wachten op plannen van bovenaf, maar simpelweg beginnen met doen door laagdrempelig bij elkaar te 'buurten'. Deze burgers en ondernemers beheren een kas, organiseren talloze activiteiten op het gebied van groen en duurzaamheid in de wijk, stimuleren de lokale wijkeconomie en begeleiden mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt naar passend werk. Dit is de fysieke plek waar  sociale cohesie in de wijk daadwerkelijk vorm krijgt.

Maar boven deze groene oase hangt een donkere wolk. De winkelstrip waar de organisaties huren is verouderd en zal binnen afzienbare tijd worden gesloopt. Een pijnlijk probleem dat we niet alleen in Arnhem zien, maar dat ook sterk herkenbaar is in andere steden en wijken, waaronder de focuswijken van Groningen onder het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. Op deze plaatsen wreekt zich de paradox van de professionalisering: de overheid stimuleert informele initiatieven van onderop om de professionele zorg betaalbaar te houden. Maar zodra deze initiatieven professioneler worden, eist het systeem dat ze 'hun eigen broek ophouden' en marktconforme huren betalen om de schijn van staatssteun te voorkomen.

Omdat sociale ondernemingen geen winstoogmerk hebben blijkt dit vaak een onmogelijke opgave. Hun waarde zit in de maatschappelijke baten: eenzaamheidsbestrijding, re-integratie en leefbaarheid. De 'systeemwereld' van gemeenten en woningcorporaties worstelt hiermee, omdat deze zachte baten niet direct in euro's op hun eigen balans landen en ze geen goede modellen hebben om maatschappelijke impact te meten. De gewenste ontmoetingsplekken in de wijk worden door loonstijgingen in de maatschappij steeds duurder, terwijl hun 'productiviteit' niet zomaar te versnellen of te digitaliseren is. Zonder actieve overheidssteun of aangepast grondbeleid worden deze cruciale plekken onbetaalbaar en verdwijnen ze uit de wijk. 

Wat moet er veranderen? We moeten onze wijken anders gaan ontwerpen en stoppen met de eenzijdige focus op woningbouwaantallen in de ruimtelijke planning. Door het toepassen van de omgekeerde verdichtingspiramide kunnen we zien dat gebiedsontwikkeling niet moeten starten met stenen, maar met de minst flexibele lagen: groen, water en de bestaande sociale structuren. AkkerWinWin vormt het fundament van die sociale structuur in het hart van de wijk, en levert precies de maatschappelijke baten die het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid zich tot doel stelt in kwetsbare wijken.

Dit vraagt om een radicale paradigmashift. Geen inwonersparticipatie waarbij bewoners achteraf mogen meepraten over gemeentelijke plannen, maar overheidsparticipatie. Laat de overheid en de woningcorporatie actieve partners worden van de wijk en sociale ondernemingen de hand reiken om samen 'vooruit te struikelen'. Gebruik instrumenten zoals erfpacht en lagere grondprijzen om plintfuncties die sociale waarde leveren een betaalbare en permanente plek te bieden. Een maatschappelijke huurprijs is geen gunst of subsidie, maar een strategische investeringsbeslissing in een gezonde en leefbare stad.

Wat kun jij doen als bewoner of professional? Loop eens binnen bij je lokale buurtinitiatief. Drink die kop koffie, help mee in de moestuin, of maak een praatje op het bankje voor de deur. De stad van de toekomst is een plek waar we elkaar ontmoeten en niemand elkaar vreemd is. Luister en zie welke maatschappelijke ondernemingen sociale waarde toevoegen aan de stad, en geef ze letterlijk en figuurlijk ruimte. Laten we er samen voor zorgen dat de wortels van onze wijken niet worden drooggelegd.